درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس پنجم
درس 13: زندگی در نواحی مختلف جهان
قارهها و اقیانوسها
کرهی زمین بیش از 7 میلیارد نفر جمعیت دارد. این جمعیت روی خشکیهای بزرگ زمین در کشورهای مختلف زندگی میکنند.
به نقشه توجّه کنید. این خشکیهای وسیع در میان آبها قرار گرفتهاند و به آنها قارّه گفته میشود.
همانطور که میبینید، آبها بیشتر کرهی زمین را فرا گرفتهاند. اقیانوسها چالههای بزرگی در سطح زمین هستند که از آب پر شدهاند.
فعالیت (صفحه 73 کتاب درسی)
1- به نقشه توجّه کنید و نام قارّهها را بنویسید. آسیا، آفریقا، اروپا، استرالیا، آمریکا
2- نام اقیانوسهای جهان را بنویسید. اقیانوس آرام، هند، منجمد جنوبی، منجمد شمالی، اطلس
3- روی یک کرهی جغرافیایی
الف) کشور ایران و همسایههایش را پیدا کنید و بگویید در کدام قارّه قرار دارند. آسیا
ب) از هر قارّه دو کشور نام ببرید. آسیا: چین، کره / اروپا: آلمان، انگلستان / آفریقا: آفریقای جنوبی، کنیا / استرالیا: استرالیا، نیوزلند / آمریکا: کوبا، آرژانتین
4- چرا نام اقیانوس آرام دو بار روی نقشه نوشته شده است؟ آیا دو اقیانوس آرام وجود دارد؟ خیر، اقیانوس آرام یکی از بزرگترین اقیانوسها میباشد که نیمی از آن در نیمکرهٔ شرقی و نیمی در نیمکرهٔ غربی وجود دارد و در واقع یک اقیانوس است.
دوباره به نقشه دقّت کنید. سه قارّهی آسیا، اروپا و آفریقا به یکدیگر نزدیکترند. این قارّهها از گذشتههای دور محلّ سکونت انسان بودهاند و جمعیت زیادی را در خود جای دادهاند.
قارّههای آمریکا و استرالیا دیرتر کشف و شناخته شدند. در گذشتههای دور فقط تعداد کمی از بومیان بهطور پراکنده در این قارّهها زندگی میکردند. بعدها که اروپاییان در دریانوردی پیشرفت کردند با کشتی، خود را به سرزمینهای جدید رساندند و این قارّهها را به تصرّف در آوردند.
پهناورترین و پرجمعیتترین قارّهی جهان قارّهی «آسیا» ست.
چین و هند که پرجمعیتترین کشورهای جهاناند، در قارّهی آسیا قرار دارند.
انسان و محیط زیست
نواحی مختلف جهان از نظر ناهمواری، آب و هوا، پوشش گیاهی و منابع طبیعی مانند آب و خاک و معادن زیرزمینی با هم تفاوت دارند.
میدانید که انسانها برای رفع نیازهای خود مانند غذا، پوشاک، مسکن و وسایل و ابزار زندگی از محیط طبیعی استفاده میکنند. در هر ناحیه از کرهی زمین، مردم برای رفع نیازهای خود به روشهای خاصّی که متناسب با شرایط محیطی آن ناحیه است، با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند. به همین دلیل، شیوههای مختلف زندگی بر روی سیّارهی زمین به وجود آمده است. برای اینکه بهتر به این موضوع پی ببرید، چند نمونه از رابطهی انسان و محیط را در نواحی مختلف آسیا مطالعه کنید.
مطالعه برای انجام فعالیت
1- زندگی در نواحی قطبی
در نزدیکی قطب شمال در سرزمینهای مجاور سیبری، آب و هوا بسیار سرد است. در این ناحیه، اِسکیموها زندگی میکنند. خانههای تابستانی آنها، چادرهایی از پوست گوزن است و در زمستان، در خانههایی زندگی میکنند که از قطعههای یخ و برف درست شده است. اسکیموها غذایشان را از راه شکار به دست میآورند. لباس آنها از پوست خز است و آنها را از سرما حفظ میکند. اسکیموها برای حملونقل از سورتمههایی استفاده میکنند که سگها یا
گوزنهای قطبی آنها را میکِشند.
پوشش گیاهی این ناحیه درختان سوزنی برگ است و حیواناتی مانند گوزن، خرس و روباه قطبی در این ناحیه زندگی میکنند.
2- زندگی در نواخی بیابانی
در بیابانهای عربستان و کشورهای همسایهی آن، تعداد کمی از مردم بهصورت قبیلهای زندگی میکنند. در این نواحی، آب و هوا گرم و خشک است و مردم قبیلهها با خانوادهها و دامهایشان به دنبال پیدا کردن چراگاه از جایی به جایی کوچ میکنند. این قبیلهها زندگی دامپروری دارند و برای تغذیهی خود و تهیهی پوشاک و چادرهایشان از دامها استفاده میکنند.
پوشش گیاهی در این ناحیه فقیر است و حیواناتی مانند شتر، موش صحرایی و انواع خزندگان در این ناحیه زندگی میکنند.
3- زندگی در جنگلهای استوایی
خطّ استوا از جنوب آسیا میگذرد. در این ناحیه، هوا در طول سال گرم است و هر روز باران میبارد. به همین علّت، در این ناحیه جنگلهای انبوه استوایی به وجود آمدهاند.
عدّهی کمی از مردم بومی کشورهای مالزی و اندونزی بهصورت قبیلهای در این جنگلهای استوایی زندگی میکنند. این مردم آداب و رسوم خاصّی دارند و زندگی خود را از راه شکار و جمعآوری میوهها و سبزیجات میگذرانند. بعضی از آنها نیز در مزرعههای بزرگ کشت موز و نارگیل و آناناس کار میکنند. پوشش گیاهی این ناحیه درختان پهن برگ است و حیواناتی مانند میمون، خرس و مار در این ناحیه زندگی میکنند.
فعالیت (صفحه 77 کتاب درسی)
1- با توجه به متن بالا کاربرگهی شمارهی 12 را انجام دهید.
ناحیه: شمال سیبری
آبوهوا: سرد و قطبی
پوشش گیاهی و زندگی جانوری: درختان سوزنی برگ، گوزن، خرس، روباه قطبی
تغذیه: حیوانات و ماهی
مسکن: کلبههای یخی و برفی در زمستان و چادرهایی از پوست گوزن در تابستان
نوع فعالیت: شکار و صید
ناحیه: بیابانهای عربستان
آبوهوا: گرم و خشک
پوشش گیاهی و زندگی جانوری: پوشش گیاهی فقیر. شتر، موش صحرایی و انواع خزندگان
تغذیه: شیر و گوشت دامها
مسکن: چادر
نوع فعالیت: دامپروری
ناحیه: جنگلهای اندونزی
آبوهوا: گرم و مرطوب
پوشش گیاهی و زندگی جانوری: جنگلهای استوایی، درختان پهن برگ، میمون، خرس و مار
تغذیه: میوههای جنگلی، سبزیجات و حیوانات
مسکن: کلبههای جنگلی
نوع فعالیت: کار در مزرعههای بزرگ کشت موز و نارگیل و آناناس، جنگل داری
به کار ببندیم (صفحه 78 کتاب درسی)
1- ساعت آفتابی بسازیم.
در حیاط مدرسه مقوّای سفیدی را در جای مناسب قرار دهید. در وسط مقوّا یک چوب حدود 30 سانتیمتر در زمین فرو کنید (چوب بر مقوا عمود باشد).
در طول یک روز از ساعت 8 صبح الی 2 بعد از ظهر رأس هر ساعت نوک سایهی چوب را روی مقوّا علامت بزنید و عدد همان ساعت را در کنار علامت بنویسید. (8، 9، 10، 11، 12، 13، 14 و ...)
الف) طول سایهی چوب در زمانهای مختلف چه تغییری کرد؟
ب) در کدام ساعت طول سایهی چوب به کمترین میزان رسید؟
ج) از جابهجا شدن سایه به چه نکتهای دربارهی وضعیت زمین و خورشید پی میبریم؟
د) آیا در یک روز آفتابی در مدرسه بدون توجّه به ساعت مچی یا دیواری، با مراجعه به این مقوّا میتوانید بگویید ساعت چند است؟
پس شما یک ساعت آفتابی ساختهاید.
2- من زمینم را دوست دارم.
ما بچّهها اهل هر کشوری که باشیم، روی سیّارهی زمین زندگی میکنیم. پس سیّارهی زمین خانهی همهی ماست.
امروزه سیّارهی ما با خطرهایی روبه روست؛ برای مثال، افزایش زبالهها، آلودگی هوا، آلودگی دریاها، کمبود آب، مصرف بیش از حدّ منابع و از بین رفتن گونههای گیاهی و جانوری.
اگر هر کدام از ما نسبت به محیط زندگی خود مسئول باشیم، فکر کنیم و کارهایی انجام بدهیم که به محیط زیست کمتر آسیب برسد، به حفظ سیّارهمان، زمین، کمک کردهایم.
در درس چهارم، یک گروه محیط زیستی تشکیل دادید. اکنون با همفکری اعضای آن گروه، یک یا چند پیشنهاد برای حفظ محیط زیست خود بدهید.